دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌

 بنياد دايرة‌المعارف‌ اسلامي‌

 پاييز 1382

 يادداشت‌

 دفتر پيوست‌، نخستين‌ دفتر از مجموعه‌ جديد شيوه ‌نامه‌ ويرايش‌ در دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌ است‌ كه‌ در پي‌ مذاكرات‌ مورخ‌ 25/4/82  جلسه‌ مديران‌، بخش‌ ويرايش‌ عهده‌دار تدوين‌ آن‌ شد. آنچه‌ در اين‌ دفتر و دفترهاي‌ آتي‌ عرضه‌ مي‌شود، علاوه‌ بر شيوه‌هاي‌ مصوّب‌ قديم‌ كه‌ در كتاب‌ استاد احمد سميعي‌ (گيلاني‌) مذكور است‌، حاصل‌ تجربه‌ نسبتاً طولاني‌ ويرايش‌ مقالات‌ و مصوباتي‌ است‌ كه‌ به‌ تدريج‌ همزمان‌ با تدوين‌ دانشنامه‌ در بخش‌ ويرايش‌ نگاهداري‌ و تنظيم‌ شده‌ است‌. انتظار مي‌رود همكاران‌ گرامي‌ در گروههاي‌ علمي‌، در تأليف‌ مقاله‌ و ارزيابي‌ مقالات‌، نسبت‌ به‌ رعايت‌ اين‌ نكات‌ توجه‌ كافي‌ مبذول‌ دارند و نيز نكات‌ موردنظر خود را در جهت‌ اصلاح‌ و تكميل‌ آنها به‌ صورت‌ مكتوب‌، در اختيار دفتر پيگيري‌ و هماهنگي‌ فعاليتهاي‌ علمي‌ قرار دهند تا در تدوين‌ نهايي‌ به‌ كار آيد. لازم‌ مي‌داند كه‌ از زحمات‌ سركار خانم‌ مهين‌فر مدير محترم‌ بخش‌ ويرايش و همكاران‌ كوشاي‌ اين‌ بخش‌ تشكر و قدرداني‌ كند.

 غلامعلي‌ حدادعادل‌

 مدير عامل‌

 دفتر اول‌: ضبط‌ تاريخ‌  /     /   شيوه‌نامه‌ ويرايش‌ در دانشنامه‌...

 شيوه‌نامه‌ ويرايش‌

 در دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌

 دفتراول‌: ضبط‌ تاريخ‌

 براي‌ حوادث‌ ذيل‌، تاريخ‌ ميلادي‌ و هجري‌ (قمري‌ يا شمسي‌)، هر دو داده‌ مي‌شود:

 1) براي‌ حوادث‌ صرفاً مربوط‌ به‌ جهان‌ مسيحي. در اين‌ صورت‌، مبنا تاريخ‌ ميلادي‌ است‌ و معادل‌ هجري‌اش‌ را يا از تقويم‌ مي‌يابيم‌ يا محاسبه‌ مي‌كنيم. تاريخ‌ ميلادي‌ را سمت‌ راست‌ و تاريخ‌ هجري‌ را سمت‌ چپ‌ مي‌نويسيم‌.

 مثال‌:

   ديوار برلين‌ در 1989/1368 برداشته‌ شد.

   ماركوپولو در 1271/670 سفر خود را از ونيز آغاز كرد.

 اين‌ قاعده‌ براي‌ شرح‌حال‌ مستشرقان‌ يا ايران‌ شناسان‌ فرنگي‌ تاريخ‌ ميلادي‌ را سمت‌ راست‌ و تاريخ‌ هجري‌ را سمت‌ چپ‌ مي‌نويسيم‌.

   مثال‌: ادوارد براون‌ در 7 فوريه‌ 1862 / 7 شعبان‌ 1278 در گلاسترشر به‌ دنيا آمد.

 2) براي‌ حوادثي‌ كه‌ هم‌ با جهان‌ مسيحي‌ مرتبط‌ است‌ هم‌ با جهان‌ اسلام.

   مثال‌: اولين‌ جنگ‌ صليبي‌: 489ـ492/ 1096ـ 1099

 3) براي‌ حوادثي‌ كه‌ مرتبط‌ است‌ با كشورهاي‌ مسلماني‌ كه‌ تاريخ‌ ميلادي‌ را پذيرفته‌اند، مانند تاريخهاي‌ مربوط‌ به‌ كشور پاكستان.

 4) حوادث‌ مربوط‌ به‌ كشورهاي‌ جهان‌ اسلام‌ هرگاه‌ در دوره‌اي‌ روي‌ داده‌ باشند كه‌ گاهشمار ميلادي‌، تقويم‌ رسمي‌ آنها بوده‌ است‌، تاريخ‌ ميلادي‌ همراه‌ با سنه‌ هجري‌ ذكر مي‌شود.

 از شماره‌ 2 تا 4، تاريخ‌ هجري‌ (قمري‌ يا شمسي‌) را سمت‌ راست‌ و تاريخ‌ ميلادي‌ را سمت‌ چپ‌ مي‌نويسيم‌.

 ضبط‌ تاريخ‌ در مقالات‌ ترجمه‌اي‌:

  1) در متنهاي‌ ترجمه‌اي‌، براي‌ تاريخهاي‌ ميلادي‌، معادل‌ هجري‌ (قمري‌ يا شمسي) مي‌دهيم.

  2) در متنهاي‌ ترجمه‌اي‌ اگر حادثه‌اي‌ صرفاً مربوط‌ به‌ ايران‌ باشد، تاريخ‌ ميلادي‌ را به‌ هجري‌

 (قمري‌ يا شمسي) تبديل‌ مي‌كنيم‌ و تاريخ‌ ميلادي‌ را ذكر نمي‌كنيم.

  3) در متنهاي‌ ترجمه‌اي‌ اگر حادثه‌اي‌ صرفاً مربوط‌ به‌ جهان‌ اسلام‌ باشد (پيش‌ از پذيرش‌ تاريخ‌ ميلادي (تاريخ‌ ميلادي‌ را به‌ هجري قمري‌ يا شمسي‌ تبديل‌ مي‌كنيم‌ و تاريخ‌ ميلادي‌ را ذكر نمي‌كنيم‌.

 *        *         *

 ــ اگر حادثه‌اي‌ در كشوري‌ از كشورهاي‌ جهان‌ اسلام‌ روي‌ داده‌ باشد كه‌ گاهشماري‌ رسمي‌اش‌ هجري‌ است‌، صرفاً تاريخ‌ هجري‌ داده‌ مي‌شود، مانند تاريخ‌ حوادثي‌ كه‌ صرفاً مربوط‌ به‌ ايران‌ است‌.

 براي‌ موارد زير فقط‌ تاريخ‌ ميلادي‌ مي‌آوريم‌:

  ــ اگر گاهشماري‌ پيش‌ از ظهور اسلام‌ باشد، فقط‌ تاريخ‌ ميلادي‌ با قيد «ميلادي‌» مي‌آيد.

    مثال‌:   بطلميوس‌   اخترشناس‌،رياضيدان‌وجغرافيدان‌ نامدار  سده‌ دوم‌ ميلادي‌  بود. برخي‌ منابع‌ تولد و وفات‌ او را، بترتيب‌، حدود  100  ميلادي‌ و  170 ميلادي‌  مي‌دانند.

  ــ جنگ‌ جهاني‌ اول‌:  1914ـ1918

  ــ جنگ‌ جهاني‌ دوم‌:  1939ـ1945

  ــ انقلاب‌ كبير فرانسه‌ در 1789

  ــ انقلاب‌ اكتبر 1917 روسيه‌

 *        *         *

 ــ براي‌ جداكردن‌ دو گاهشمارِ مطابق‌، از خط‌ مورب‌ استفاده‌ مي‌كنيم‌.

   مثال‌: قرن‌ *  نهم‌/ پانزدهم‌، سده‌   نهم‌/ پانزدهم‌،  1369/ 1990

 ــ براي‌ ماههاي‌ ميلادي‌ تا آنجا كه‌ ممكن‌ است‌ روز و ماه‌ مطابق‌ هجري‌ (قمري‌ يا شمسي‌) آن‌ را مي‌نويسيم‌. گاه‌ آغاز و پايان‌ يك‌ ماه‌ ميلادي‌ در دو ماه‌ هجري‌ قرار دارد، در اين‌ صورت‌ يا معادل‌ نمي‌آوريم‌ يا هر دو ماه‌ هجري‌ را ذكر مي‌كنيم‌ (بستگي‌ به‌ متن‌ دارد).

   مثال‌: «اين‌ زلزله‌ در اكتبر 1030 روي‌ داد.» اكتبر 1030 مطابق‌ است‌ با سه‌ ماه‌ قمري‌ (رمضان‌، شوال‌ و ذيقعده‌) در سال‌ 421. در اين‌ حالت‌ فقط‌ سال‌ هجري‌ را مي‌دهيم‌ و مي‌نويسيم‌: «اين‌ زلزله‌ در 421/ اكتبر 1030 روي‌ داد.

 مثال‌ ديگر: «وي‌ در اكتبر 1030 در گذشت‌». در اين‌ حالت‌ نيز مي‌نويسيم‌: وي‌ در 421/ اكتبر 1030 درگذشت‌، چون‌ منطقي‌ نيست‌ كه‌ بنويسيم‌: وي‌ در رمضان‌، شوال‌ و ذيقعده‌ 421/ اكتبر 1030 درگذشت‌. به‌ متن‌ توجه‌ مي‌كنيم‌، اگر دادنِ دو ماه‌ هجري‌ منطقي‌ بود معادل‌ را ذكر مي‌كنيم‌.

 ــ در ايران‌ از 1339ـ1340 هجري‌ قمري‌ به‌ بعد را تبديل‌ به‌ تاريخ‌ هجري‌ شمسي‌ مي‌كنيم‌، مگر در مورد چاپ‌ كتابها. براي‌ چاپ‌ كتابها تاريخ‌ صفحه‌ عنوان‌ و نيز معيارهاي‌ واحد كتاب‌شناسي‌ ملاك‌ است‌.

 ــ براي‌ از 1921 ميلادي‌ به‌ بعد، معادل‌ هجري‌ شمسي‌ مي‌دهيم‌ و براي‌ پيش‌ از آن‌ معادل‌ هجري‌ قمري‌.

 ــ اگر آغاز يك‌ دوره‌ تاريخي (مثلاً حكومت‌ يك‌ فرد يا سلسله‌، دوره‌ زندگاني‌ يك‌ نفر)، طبق‌ قواعد، بايد به‌ تاريخ‌ قمري‌ نوشته‌ شود و پايان‌ آن‌ به‌ تاريخ‌ شمسي‌؛ پس‌ از تاريخ‌ قمري‌، معادل‌ شمسي‌ آن‌ در پرانتز مي‌آيد.

   مثال‌: او در 1288 ،1250ش‌ به‌دنيا آمد و در 1340ش‌ درگذشت‌.

 ــ در مورد كودتاي‌ 3 اسفند 1299 همين‌ تاريخ‌ را مي‌آوريم‌ و آن‌ را به‌ قمري‌ تبديل‌ نمي‌كنيم‌.

 ــ گاهي‌ در مقاله‌ فقط‌ سال‌ ميلادي‌ ذكر مي‌شود، در اين‌ صورت‌ در كنار تاريخ‌، كلمه‌ «ميلادي‌» مي‌آيد.

   مثال‌: او در 599 ميلادي‌ درگذشت‌.

 ــ براي‌ دوره‌ عثماني‌ (امپراتوري‌ عثماني‌) فقط‌ تاريخ‌ هجري‌ قمري‌ مي‌آوريم‌، نيازي‌ به‌ آوردن‌ معادل‌ ميلادي‌ نيست‌.

 ــ از ژانويه‌ 1926 در تركيه‌ تقويم‌ ميلادي‌ پذيرفته‌ شد ( د. ترك‌ ، ج‌ 30، ص‌ 362، ذيل‌ «تقويم‌»)، بنابراين‌، از اين‌ تاريخ‌ به‌ بعد در مورد آنچه‌ مربوط‌ به‌ تركيه‌ است‌، تاريخ‌ ميلادي‌ مي‌آوريم‌ با معادل‌ هجري‌شمسي‌.

 ــ در مورد افغانستان‌ مانند ايران‌ عمل‌ مي‌كنيم‌؛ يعني‌، از 1339ـ1340 هجري‌ قمري‌/ 1921 ميلادي‌/ 1300 هجري‌شمسي‌ به‌ بعد، تاريخ‌ شمسي‌ مي‌آوريم‌.

 ــ شماره‌ قرن‌، عدد ترتيبي‌ به‌ حروف‌ است‌.

   مثال‌: قرن‌ بيستم‌ يا سده‌ بيستم‌

 ــ براي‌ دادن‌ معادل‌ براي‌ تاريخهاي‌ ميلادي‌ كه‌ به‌ اين‌ صورت‌اند: اوايل‌/ اواسط‌/ اواخر سده‌ نوزدهم‌ بايد اول‌، وسط‌، و آخر معادل‌ (تقريبي‌) هجري‌ را هم‌ در نظر بگيريم‌.

 ــ براي‌ سالهاي‌ پيش‌ از ميلاد، كنار عدد، «ق.م‌» مي‌آيد.

   مثال:‌ق.م

 ــ در ذكر سده‌هاي‌ پيش‌ از ميلاد، «پيش‌ از ميلاد» را ذكر مي‌كنيم‌.

   مثال‌: سده‌ سوم‌ پيش‌ از ميلاد

 ــ براي‌ نشان‌ دادن‌ يك‌ مقطع‌ زماني‌ (مانند تولد و وفات‌، دوره‌ حكومت‌، و...)، عدد ناظر به‌ آغاز را اول‌ (سمت‌ راست‌) و عدد ناظر به‌ پايان‌ را دوم‌ (سمت‌ چپ‌) مي‌نويسيم‌، برخلاف‌ عددنويسي‌ در حساب‌.

   مثال‌: 214ـ250 ميلادي‌، حك: 250- ـ269

 ــ در تاريخهاي‌ پيش‌ از ميلاد، عدد بزرگ‌ را سمت‌ راست‌ و عدد كوچك‌ را سمت‌ چپ‌ مي‌نويسيم‌.

   مثال‌: 218ـ202 ق. م‌

 ــ اگر سال‌ شمسي‌ با ذكر ماه‌ همراه‌ باشد، نيازي‌ به‌ آوردن‌ حرف‌ «ش‌» نيست‌.

   مثال‌: مهر 1363

 ــ اگر سال‌ ميلادي‌ با ذكر ماه‌ همراه‌ باشد، نيازي‌ به‌ آوردن‌ كلمه‌ «ميلادي‌» نيست‌.

   مثال‌: اكتبر 597

 ــ در كنار سال‌ هجري‌ قمري‌، حرف‌ «ق‌» يا «ه.ق‌» نمي‌آيد.

 ــ براي‌ ذكر ماه‌، عدد نمي‌آوريم‌، نام‌ ماه‌ را مي‌آوريم‌.

   مثال‌: 30 ارديبهشت‌ 1382، نه‌ 30/2/82

 بعضي‌ نكات‌ نگارشي‌ در ضبط‌ تاريخها:

   بنويسيم‌  ننويسيم‌

   18 تير 1341  18 تير 1341 ش‌

  اول‌ تير 1341  1 تير 1341

  از 1341 تا 1342ش‌(درمتن‌مقاله‌)  از 1341ـ1342 ش‌

  (1341ـ1342ش)(وقتي‌ در پرانتز است‌)  (از 1341تا1342ش‌)

  جنگ‌ جهاني‌ اول‌  جنگ‌ جهاني‌  I

  جنگ‌ جهاني‌ دوم‌  جنگ‌ جهاني‌  II

  30 شهريور 1382  سي‌ام‌ شهريور 1382

  3 اسفند 1299  سوم‌ حوت‌ 1299 ش‌

  38 ق‌.م‌  38 قبل‌ از ميلاد

  38 ق‌.م‌  38 ق‌.م

  38 ق‌.م‌  38 پ‌.م‌

  38 ق‌.م‌  38 پيش‌ از ميلاد

  1338ش‌  1338شمسي‌

  1338ش‌  1338ش‌.

  قرن‌  اول‌ پيش‌ از ميلاد  قرن‌ اول‌ ق‌.م‌

  سده‌ اول‌ پيش‌ از ميلاد  سده‌ اول‌ ق‌.م‌

  573 ميلادي‌  573م‌

  دوشنبه‌ اول‌ مهر 1382  روز دوشنبه‌ اول‌ مهر ماه‌ سال‌

  (كلمه‌ روز، ماه‌ و سال‌ را حذف‌ مي‌كنيم‌)  1382

 ــ براي‌ ماههاي‌ ميلادي‌، ضبط‌ فرانسه‌ آنها را مي‌آوريم‌، نه‌ انگليسي‌.

  بنويسيم‌  ننويسيم‌

  ژانويه‌  ــ

  فوريه‌  ــ

  مارس‌  مارچ‌

  آوريل‌  آپريل‌

  مه‌  مي‌

  ژوئن‌  جون‌

  ژوئيه‌  جولاي‌

  اوت‌  اگوست‌

  سپتامبر  ــ

  اكتبر  ــ

  نوامبر  ــ

  دسامبر  ــ

 

 ماههاي‌ قمري‌

    

  صورت‌ رايج‌ و صحيح‌   صورت‌ غلط‌(يا صورتهاي‌ ممكن كه‌ البته‌ در دانشنامه‌ به‌ كار نمي‌رود)

  محرّم‌  ــ  محرّم‌الحرام‌

  صفر  ــ  صفرالحرام‌، صفرالخير

  ربيع‌الاول‌  ربيع‌الاولي‌  ــ

  ربيع‌الا´خر  ربيع‌الا´خره‌  ربيع‌الثاني‌

  جمادي‌الاولي‌  جمادي‌الاول‌  ــ

  جمادي‌الا´خره‌  جمادي‌الا´خر  جمادي‌الثانيه‌

  رجب‌  ــ  رجب‌المرجب‌

  شعبان‌  ــ  شعبان‌المعظّم‌

  رمضان‌  ــ  رمضان‌المبارك‌

  شوال‌  ــ  شوال‌المكرّم‌

  ذيقعده‌  ــ  ذيقعده‌الحرام‌، ذي‌القعده‌

  ذيحجه‌  ــ  ذيحجه‌الحرام‌،ذي‌الحجّه‌،ذوالحجه‌

 تاريخ‌ برخي‌ حوادث‌ معاصر كه‌ در دايره‌المعارف‌ مصاحب‌ نيامده‌ است‌ و در دانشنامه‌ كاربرد دارد:

 ــ جنگ‌ عراق‌ با ايران‌: 31 شهريور 1359ـ 27 تير 1367

 ــ زمان‌ به‌ قدرت‌ رسيدن‌ طالبان‌ در افغانستان‌: 1375/ 1996

 ــ سرنگوني‌ حكومت‌ طالبان‌: 1380/ 2001

 ــ فروپاشي‌ اتحاد جماهير شوروي‌: 1370/ 1991

 ــ برداشته‌ شدن‌ ديوار برلين‌: 1368/1989

 ــ براي‌ يافتن‌ معادلِ ميلاديِ روز، ماه‌ و سال‌ هجري‌ قمري‌ و برعكس‌، به‌ اين‌ كتاب‌ مراجعه‌ مي‌شود:  تقويم‌ تطبيقي‌ هزار و پانصد ساله‌ هجري‌ قمري‌ و ميلادي‌ با راهنماي‌ تبديل‌ تاريخ‌ هجري‌ شمسي‌ به‌ ميلادي‌ و بالعكس‌ ، نوشته‌ فرديناندو وستنفلد و ادوارد ماهلر، ترجمه‌ حكيم‌الدين‌ قريشي‌، تهران‌: فرهنگسراي‌ نياوران‌، 1360ش‌.

 ــ براي‌ تطبيق‌ روز و ماه‌ و سال‌ ميلادي‌ و هجري‌ قمري‌ و هجري‌ شمسي‌ (تطبيق‌ سه‌ تقويم‌) به‌ اين‌ كتاب‌ مراجعه‌ مي‌شود:  تطبيق‌ تقاويم‌: 1346ـ1401 هجري‌ قمري‌، 1306ـ1359 هجري‌شمسي‌، 1927ـ1981 ميلادي‌ ، گردآوري‌ محمدقلي‌ جوانشيرخوئي‌، ايرج‌ ملكپور، محمدرضا صياد، تهران‌: دانشگاه‌ تهران‌، 1360 ش‌

  تبديل‌ تاريخها

 اين‌ مبحث‌ مربوط‌ است‌ به‌ تبديل‌ تاريخهاي‌ ميلادي‌ و هجري‌  شمسي‌ و هجري‌ قمري‌ به‌ يكديگر. در آغاز تصريح‌ مي‌كنيم‌ كه‌ 1/1/1 هجري‌ شمسي‌  ] جلالي‌ [  معادل‌ است‌ با 17/3/622 ميلادي‌؛ و 1/1/1 هجري‌ قمري‌ معادل‌ است‌ با 21/4/1 هجري‌ شمسي‌  ] جلالي‌ [  و 16/7/622 ميلادي‌. هجرت‌ معادل‌ با 24/9/622 ميلادي‌ دانسته‌ مي‌شود: 12/3/1 هجري‌ قمري‌.

 تطابق‌ روزها و ماههاي‌ ميلادي‌ و هجري‌ شمسي‌:

    پس‌ از سال‌ 1582 ميلادي‌ معادل‌ با 961 هجري‌ شمسي‌، يعني‌ تاريخ‌ تغيير تقويم‌ يولياني‌  به‌ تقويم‌ گرگوري‌   كه‌ برطبق‌ آن‌ اول‌ فروردين‌ مطابق‌ 21 مارس‌ تعيين‌ شد، ماههاي‌ ايراني‌ و ميلادي‌ تطابق‌ خود را كم‌وبيش‌ به‌ طور منظم‌ حفظ‌ مي‌كنند. ازينرو اگر جدول‌ تطابق‌ ماههاي‌ يك‌ سال‌ معيّن‌ ــپس‌ از 1582 ميلادي‌ــ را در دست‌ داشته‌ باشيم‌، مي‌توانيم‌ مطمئن‌ باشيم‌ كه‌ اين‌ تطابق‌ براي‌ همه‌ سالها ــپس‌ از 1582 ــ با تقريب‌ جبراني‌ يك‌ روز (معمولاً مربوط‌ به‌ ماههاي‌ فوريه‌ و مارس‌ و اسفند سالهاي‌ كبيسه‌) به‌ همين‌ سان‌ است‌؛ مگر اينكه‌ در آينده‌ باز اصلاحي‌ در نظم‌ تقويم‌ صورت‌ گيرد كه‌ امري‌ است‌ جداگانه‌.

 ] سال‌ كبيسه‌ سالي‌ است‌ شمسي‌ كه‌ 366 روز داشته‌ باشد. سال‌ كبيسه‌ هر چهار سال‌ يك‌ بار رخ‌ مي‌دهد. سالهاي‌ 1350 و 1972 كبيسه‌ هستند. (سال‌ كبيسه‌ ميلادي‌ معمولاً بر عدد 4 بخش‌پذير

 است‌.) تطابق‌ روزهاي‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌ و ميلادي‌ كه‌ در جدولها نشان‌ داده‌ شده‌ است‌، در بيست‌ روز آخر اسفند يا سه‌ هفته‌ اول‌ مارس‌ تغيير مي‌كند. به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ روز اضافي‌ كبيسه‌ در سال‌   ميلادي‌   به‌فوريه‌   اضافه‌مي‌شود،   و   در   سال‌   هجري‌شمسي‌،   به‌اسفند.   در   سال‌ ميلادي‌ 28 فوريه‌ معمولاً معادل‌ است‌ با 9 اسفند، و اول‌ مارس‌ با 10 اسفند. در سال‌ كبيسه‌ 29 فوريه‌ (روز اضافي‌) معادل‌ است‌ با 10 اسفند، اول‌ مارس‌ با 11 اسفند و 20 مارس‌ با 30 اسفند (روز اضافي‌). از اينجا باز   تطابق‌   كلي‌ صادق‌ است‌؛ به‌ اين‌ ترتيب‌ كه‌ روز 21 مارس‌ دوباره‌ معادل‌ مي‌شود با اول‌ فروردين‌. [

 جدول‌ 1 ـ ماههاي‌ ميلادي‌

   شماره‌ماه‌  نام‌ ماه‌  تعدادروزهاي‌ماه‌  معادل‌ ايراني‌

   1  ژانويه‌  31  11 دي‌ ـ 11 بهمن‌

  2  فوريه‌  28  12 بهمن‌ ـ 9  ] 10 [  اسفند  ] در سال‌ كبيسه‌ 29 [

  3  مارس‌  31  10  ] 11 [  اسفند ـ 11 فروردين‌

  4  آوريل‌  30  12 فروردين‌ ـ 10 ارديبهشت‌

  5  مه‌  31  11 ارديبهشت‌ ـ 10 خرداد

  6  ژوئن‌  30  11 خرداد ـ 9 تير

  7  ژوئيه‌  31  10 تير ـ 9 مرداد

  8  اوت‌  31  10 مرداد ـ 9 شهريور

  9  سپتامبر  30  10 شهريور ـ 8 مهر

  10  اكتبر  31  9 مهر ـ 9 آبان‌

  11  نوامبر  30  10 آبان‌ ـ 9 آذر

  12  دسامبر  31  10 آذر ـ 10 دي‌

 جدول‌ 2 ـ ماههاي‌ ايراني‌

   شماره‌ماه‌  نام‌ ماه‌  تعدادروزهاي‌ماه‌  معادل‌ ميلادي‌

   1  فروردين‌  31  21 مارس‌ ـ 20 آوريل‌

  2  ارديبهشت‌  31  21 آوريل‌ ـ 21 مه‌

  3  خرداد  31  22 مه‌ ـ 21 ژوئن‌

  4  تير  31  22 ژوئن‌ ـ 22 ژوئيه‌

  5  مرداد  31  23 ژوئيه‌ ـ 22 اوت‌

  6  شهريور  31  23 اوت‌ ـ 22 سپتامبر

  7  مهر  30  23 سپتامبر ـ 22 اكتبر

  8  آبان‌  30  23 اكتبر ـ 21 نوامبر

  9  آذر  30  22 نوامبر ـ 20 دسامبر

  10  دي‌  30  22 دسامبر ـ 20 ژانويه‌

  11  بهمن‌  30  21 ژانويه‌ ـ 19 فوريه‌

  12  اسفند  29  20 فوريه‌ ـ 20 مارس‌

     ] سال‌ كبيسه‌ 30 [

    پيش‌ از 1582 ميلادي‌ معادل‌ با 961 هجري‌ شمسي‌. پيش‌ از اين‌ تاريخ‌، اول‌ فروردين‌ مطابق‌ با 21 مارس‌ نيست‌. در جدول‌ زير كه‌ عيناً از دايره‌المعارف‌ مصاحب‌ نقل‌ شده‌  ] مادّه‌ «تبديل‌ تاريخ‌»، جدول‌  [II ، تطابق‌ روز اول‌ فروردين‌ با روز مارس‌ نشان‌ داده‌ شده‌ است‌؛ روزهاي‌ ديگر را به‌سهولت‌ مي‌توان‌ محاسبه‌ كرد.

 جدول‌ 3 ـ تطابق‌ روز اول‌ فروردين‌ با روز مارس‌،

 پيش‌ از 1582/961

  سال‌ هجري‌ شمسي‌  1 فروردين‌ مطابق‌ است‌ با  سال‌ ميلادي‌

   1   622

  150  17 مارس‌  770

  280  16 مارس‌  900

  400  15 مارس‌  1020

  520  14 مارس‌  1140

  650  13 مارس‌  1270

  770  12 مارس‌  1390

  900  11 مارس‌  1520

  961  10 مارس‌  1582

 تبديل‌ سالهاي‌ ميلادي‌ به‌ هجري‌ شمسي‌، از 1582 به‌ بعد:

    از اول‌ ژانويه‌ تا 20 مارس‌، رقم‌ 622 را از سال‌ ميلادي‌ كم‌ كنيد. حاصل‌ عبارت‌ است‌ از 11 دي‌ تا آخر اسفند سال‌ هجري‌ شمسي‌. براي‌ نمونه‌:

 سال‌ ميلادي‌: (20 مارس‌ ـ 1 ژانويه‌) 1969

 سال‌ هجري‌ شمسي‌: (آخر اسفند ـ 11 دي‌) 1347 = 622 ـ 1969

    از 21 مارس‌ (اعتدال‌ ربيعي‌) تا 31 دسامبر، رقم‌ 621 را از سال‌ ميلادي‌ كم‌ كنيد.

 حاصل‌ عبارت‌ است‌ از اول‌ فروردين‌ تا 10 دي‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌. براي‌ نمونه‌:

 سال‌ ميلادي‌ (31 دسامبر ـ 21 مارس‌) 1969

 سال‌ هجري‌ شمسي‌ (10 دي‌ ـ 1 فروردين‌) 1348 = 621 ـ 1969

    براي‌ تطابق‌ روزها  (( جدول‌ 2.

    درصورتي‌ كه‌ فقط‌ سال‌ ميلادي‌ ـ بدون‌ ماه‌ ـ در دست‌ باشد، روشن‌ است‌ كه‌ معادل‌ هجري‌ شمسي‌ آن‌ دو رقم‌ خواهد بود:

 سال‌ 1969 برابر با 1348/1347 هجري‌ شمسي‌

 ] 1348/1347 را 48/1347 و 1348ـ1347 و 48ـ1347 نيز مي‌توان‌ نوشت. [

 تبديل‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌ به‌ ميلادي‌ از 961 به‌بعد:

    از اول‌ فروردين‌ تا 10 دي‌، رقم‌ 621 را به‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌ بيفزاييد. حاصل‌ عبارت‌ است‌ از 21 مارس‌ تا 31 دسامبر سال‌ ميلادي‌. براي‌ نمونه‌:

 سال‌ شمسي‌: (10 دي‌ ـ 1 فروردين‌) 1349

 سال‌ ميلادي‌: (31 دسامبر ـ 21 مارس‌) 1970 = 621 + 1349

    از 11 دي‌ تا آخر اسفند، رقم‌ 622 را به‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌ بيفزاييد. حاصل‌ عبارت‌ است‌ از اول‌ ژانويه‌ تا 20 مارس‌ سال‌ ميلادي‌. براي‌ نمونه‌:

 سال‌ هجري‌ شمسي‌: (آخر اسفند ـ 11 دي‌) 1349

 سال‌ ميلادي‌: (20 مارس‌ ـ 1 ژانويه‌) 1971 = 622 + 1349

    براي‌ تطابق‌ روزها  (( جدول‌ 2.

    درصورتي‌كه‌ فقط‌ سال‌ شمسي‌ ـ بدون‌ ماه‌ ـ در دست‌ باشد،   روشن‌   است‌   كه‌   معادل‌   ميلادي‌ آن‌   دو   رقم‌   خواهد بود:

 سال‌ 1349 هجري‌ شمسي‌ برابر با 1971/1970 ميلادي‌

 سال‌ هجري‌ قمري‌.  چند نكته‌ در باره‌ تقويم‌ قمري‌:

    تعداد روزهاي‌ ماههاي‌ قمري‌ صد درصد ثابت‌ نيست‌ و به‌ رؤيت‌ ماه‌ در كشورهاي‌ گوناگون‌ اسلامي‌ مربوط‌ است‌. ماه‌ قمري‌ به‌طور متوسط‌ معادل‌ 53 , 29 روز است‌.

    سال‌ قمري‌ تقريباً به‌طور متوسط‌ داراي‌ 3670 , 354 روز است‌.  ] تقريباً در هر 30 سال‌، 19 سال‌ 354 روز و 11 سال‌، 355 روز دارند. [

 جدول‌ 4 ـ ماههاي‌ قمري‌

   نام‌ ماه‌  تعداد روزها  نام‌ ماه‌  تعداد روزها

  محرم‌  30  رجب‌  30

  صفر  29  شعبان‌  29

  ربيع‌الاول‌  30  رمضان‌  30

  ربيع‌الثاني‌  29  شوال‌  29

  جمادي‌الاول‌  30  ذوالقعده‌  30

  جمادي‌الثاني‌  29  ذوالحجه‌  29 يا 30

 تبديل‌ تقريبي‌ سال‌ هجري‌ قمري‌ به‌ ميلادي‌ و بالعكس‌  ] با تقريب‌ يك‌ سال‌ [ . فرمول‌ كلي‌ تبديل‌ تقريبي‌ قمري‌   HL  به‌ ميلادي‌  * C  و ميلادي‌ به‌ هجري‌ قمري‌ چنين‌ است‌:

 (1)    (622 ـ C) 3332     ÷ HL

 (2) 622 + HL  3233     ÷ C

 ] ضريب‌ 3332 از اينجا به‌ دست‌ مي‌آيد كه‌  3332    ÷  365354  ؛ و3233  از اينجا كه‌ 3233    ÷  354365 . [

 تبديل‌ تقريبي‌ هجري‌ قمري‌ به‌ هجري‌ شمسي‌   ] با تقريب‌ يك‌ سال‌ [ :

    سال‌ هجري‌قمري‌ را در 11 ضرب‌ كنيد، رقم‌ حاصل‌ را بر 365 تقسيم‌ كنيد، خارج‌ از قسمت‌ را از سال‌ هجري‌ قمري‌ كم‌ كنيد، نتيجه‌ هجري‌ شمسي‌ است.

    راه‌ ديگر: سال‌ هجري‌ قمري‌ را در 32 ضرب‌ كنيد، حاصل‌ را بر 33 تقسيم‌ كنيد، نتيجه‌ هجري‌ شمسي‌ است‌:

 3232 *  HL     ÷  HS   ] در اين‌ فرمول‌  HS  نشان‌دهنده‌ «هجري‌ شمسي‌» و  HL  نشان‌دهنده‌ «هجري‌ قمري‌» است‌. [

 تبديل‌ تقريبي‌ هجري‌ شمسي‌ به‌ هجري‌ قمري‌  ] با تقريب‌ يك‌ سال‌ [

    سال‌ هجري‌ شمسي‌ را در 11 ضرب‌ كنيد، رقم‌ حاصل‌ را بر 354 تقسيم‌ كنيد، خارج‌ قسمت‌ را به‌ سال‌ هجري‌ شمسي‌ بيفزاييد، نتيجه‌ هجري‌ قمري‌ است‌.

   راه‌ ديگر: سال‌ هجري‌ شمسي‌ را در 33 ضرب‌ كنيد، حاصل‌ را بر 32 تقسيم‌ كنيد، نتيجه‌ هجري‌ قمري‌ است.

شيوه ضبط عناوين جرايد غير فارسی در دانشنامه جهان اسلام

(ضميمه بحث «ضبط اعلام» در شيوه نامه)

1)      اگر نام جريده، عربی يا اردو باشد،

 الف) نام را با حروف ايرانيك در متن می آوريم.

   مثال: نشريه العدالة در 1315/ 1897 تأسيس شد.

 ب) اگر نام جريده به گونه ای باشد كه احتمال داده شود معنايش برای مخاطبِ مفروضِ دانشنامه، معلوم نيست، پس از نام، معنای آن را داخل پرانتز می آوريم.

   مثال: روزنامه اَلْمُقْتَطَف (گلچين، منتخب) در 1306/ 1889 در بيروت تأسيس شد.

 2)  اگر نام جريده به تركی عثمانی باشد،

 الف) نام را با حروفِ فارسیِ ايرانيك در متن می آوريم.

   مثال: ترجمان احوال نخستين روزنامه غير رسمی بود كه اتباع ترك مسلمان دولت عثمانی آن را تأسيس كردند.

 ب) اگر نام جريده به گونه ای باشد كه احتمال داده شود معنايش برای مخاطبِ مفروضِ دانشنامه، معلوم نيست، پس از نام، معنای آن را داخل پرانتز می آوريم.

   مثال:  رسمی گزته (روزنامه رسمی) در 1341 منتشر شد.

 ج) اگر نام جريده به گونه ای باشد كه احتمال داده شود مخاطبِ مفروض دانشنامه نمی تواند آن را به طور صحيح بخواند، برايش زيرنويس می آوريم.

   مثال: نخستين روزنامه ولايتی،  طونه[1]  نام داشت كه روزنامه رسمیِ ولايتِ طونه بود.

 3)  اگر نام جريده، به تركیِ تركيه، روسی يا يكی از زبانهای اروپايی باشد، اين طور عمل می كنيم:

 الف) اگر نام، يك يا دو كلمه باشد و با همان نام در فارسی معروف باشد، عنوان را با حروفِ فارسیِ ايرانيك در متن می آوريم و برايش با حروف ايتاليك زيرنويس می دهيم.

   مثال:  لوموند[2] و تايم[3]  از نشريات معروف هستند.

 ب) اگر احتمال داده شود كه نام جريده  برای مخاطبِ مفروضِ دانشنامه ناآشناست، ترجمه نام را داخل علامتِ   < >  گوشه يا زاويه می گذاريم و نام اصلی را با حروف ايتاليك در زيرنويس می آوريم.

   مثال: حكومت تازه مستقر شده در روسيه، روزنامه > اخبار تفليس [4]< را در ذيحجه 1243/ ژوئن 1828 منتشر كرد.

 ج) اگر نام نشريه، قابل ترجمه به فارسی نباشد، عنوان را با حروفِ فارسیِ ايرانيك در متن می آوريم و برايش با حروف ايتاليك زير نويس می دهيم.

   مثال: جريده سيركه[5]  در 1325/ 1907 در پترزبورگ منتشر شد.

 د) اگر عنوان چند كلمه ای باشد، ترجمه آن را در متن می آوريم (داخل علامتِ  < >) و برايش با حروف ايتاليك زير نويس می دهيم.

   مثال: < روزنامه ماورای بحر خزر > [6] از 1333/ 1915 به روسی منتشر شد.
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - Tuna
[2] - Le Monde
[3] - Time
[4]- Tifiski vedomsti
[5] - Sirke
[6] - Zakaspikaya Tvzemnaya gazeta