|
مدخل هاي هر دائرة المعارفي به منزله طرح كلي يك پروژه تحقيقاتي است و از اين رو،
از جمله سخت ترين و حساس ترين مراحل تدوين كار است. با توجه به اين نكته،
بنيانگذاران دانشنامه جهان اسلام كه گستره ي وسيع تاريخي جفرافيايي فرهنگ و تمدن
اسلامي را به عنوان موضوع دانشنامه انتخاب كرده بودند، در سال 1369 هيئتي مركب از
معاون علمي، مشاوران علمي از جمله دكتر مهدي محقق، دكتر مشايخ فريدني و مهندس طارمي
راد و نيز استادان فقيد دكتر طاهري عراقي،
دكتر زرياب خويي را براي بررسي مدخلها اتنخاب كردند. در
ابتدا، اساس كار بر اين بود كه مدخلهاي دايرة المعارف اسلام(Encyclopedia of Islam)
، جز در موارد استثنايي، قطعي تلقي شود و نواقص آن به ويژه در زمينه اصطلاحات علوم
اسلامي و مسائل مربوط به تاريخ و فرهنگ شيعه و ايران اسلامي از منابع تخصصي ديگر
فراهم شود. به مرور و با توجه به اهميت فراگير بودن هر چه بيشتر مدخلها و موضوعات
مربوط، اين شيوه تغيير يافت و از دايرة المعارف هاي ديگري چون دايرة المعارف اوقاف
ترك، دايرة المعارف اسلام به زبان اردو، ايرانيكا و دايرةالمعارف فارسي (به سرپرستي
دكتر غلامحسين مصاحب)، و همچنين مهمترين متون علمي در حوزه هاي تخصصي، در مدخل
گزيني استفاده شد. از اوايل 1375، كار تهيه فهرست مدخلها به تفكيك گروههاي علمي
آغاز شد و پس از دو سال، فهرست تقريباّ نهايي مدخلهاي گروهها فراهم گرديد. با وجود
اين، گروههاي علمي و واحد مدخل با توجه به انتشار حدود يك پنجم دانشنامه هم چنان به
طور منظم به ارزيابي مجدد فهرست مدخلها مي پردازند و در صورت نياز آن را اصلاح مي
كنند.
پاره اي از اصول ضبط مدخلها در دانشنامه جهان اسلام به قرار زير است:
- از صورتهاي مختلف يك كلمه، اعم از اعلام، اصطلاحات
و مفاهيم، صورت مشهورتر به عنوان مدخل اصلي انتخاب مي شود و از ميان صورتهاي مترادف،
به ملاكهاي عام و نيز استفاده از فهرستها و كتابهايي كه به همين منظور نوشته شده
است، مراجعه مي شود.
- مراكز و شهرهايي كه در جهان اسلام تغيير نام داده
اند، غالباً با جديدترين نام معرفي مي شوند، مانند بابل به جاي بارفروش.
- شهرها و كشورهايي كه قبلاً اسلامي بوده و سپس تغيير
نام يافته اند، نام دوره اسلامي انتخاب مي شود، مانند بيت المقدس، عسقلان، اكبرآباد،
قرطبه و بانه لوقه به جاي اورشليم، اشقلونه، اگره، كُردوبا و بانيالوكا.
- نام اشخاصي كه در كشورهاي تحت حاكميت شوروي سابق
شكل ديگري يافته، به همان صورت اصلي ذكر مي شود، مانند آخوندزاده به جاي آخوندوف.
همچنين در مورد كساني كه دو نام عبري و عربي دارند و يا علاوه بر نام ايراني يا
اسلامي، نام لاتيني نيز دارند، صورت اصلي ذكر مي شود مانند ابن عربي، ابن ديصان و
ابن رشد به جاي رهبرائوس، بَرديصان و اوِرُوس.
- در ضبط كلمه هاي تركي، مغولي، هندي، اردو و لغات
اروپايي در حد امكان به همان صورت ملفوظ در زبان مبدأ توجه مي شود و در نگارش نيز
تا آنجا كه ممكن است املاي اصلي كلمه مي آيد.
- در اسامي و كلمات يوناني به شكل رايج اسلامي آنها
توجه مي شود؛ مثلاً، بطلميوس به جاي پتولمي، برقلس به جاي پريكلس يا انباذقلس به
جاي امپدوكلس.
- نامهايي كه با "ابن"، "ابو" و امثال آنها آغاز مي
شوند، در صورتي كه صاحب نام با عنوان ديگري شناخته شده باشد، به منظور پرهيز از
تراكم بيش از حد، صورت ديگر نام او انتخاب مي شود، مانند ابوريحان بيروني كه به
بيروني نيز شهرت دارد و ابن بابويه كه صدوق نيز خوانده شده است.
- در اصطلاحات، از دو صورت رايج فارسي و غير آن (بيشتر
عربي و گاهي تركي يا غيره) غالباً صورت فارسي انتخاب مي شود، مانند باده و بارداري
و بازرسي به جاي خمر و حمل و تفتيش.
- در مدخل هاي دو يا سه كلمه اي، اگر قسمت اول از
كلماتي عام مانند علم، بندر، دريا، آل و اصطلاحات كلي علوم باشد، قسمت اصلي مدخل مي
شود و قسمت اول كلمه در انتها مي آيد، مانند "بديع، علم"، "سيراف، بندر"، "آزوف،
دريا"، "بابويه، آل" و "بسيط الحقيقة، قاعده" به جاي علم بديع، بندر سيراف، بحر (درياي)
آزوف، آل بابويه و قاعده بسيط الحقيقة.
- براي خاندانهايي كه دستي در حكومت داشته اند، در
صورت امكان پسوند "ان" به كار مي رود، مانند بادوسپانيان، سامانيان، برمكيان،
امويان.
در دو مورد اخير، استثناهايي وجود دارد كه ناشي از عدم امكان دو بخشي كردن و
جابجايي آن يا اشتهار بيش از اندازه همين صورت است، مانند آل بويه، بحر خزر، بندر
انزلي و برهان خُلف.
- كوتاهي صورت انتخابي مدخل. اما در اعلام اشخاص،
گاهي در صورت شهرت، نام يا كنيه شخص (رجحان يكي از اين دو به حسب مورد خواهد بود)
براي تميز او از ديگران، نيز جزو مدخل مي آيد. مثلا "بروجردي" نسبت چندين دانشمند
در قرن سيزدهم و چهاردهم است و ناگزير براي تميز آنها از يكديگر نامهايشان افزوده
مي شود: "بروجردي، عبدالرحيم"، "بروجردي، حاج آقا حسين"، "بروجردي، اسدالله" و غيره.
- در تنظيم مدخل ها روش و قواعد جاري برگه آرايي در
كتابخانه ها به كار گرفته مي شود. مثلاً "ال" (حرف تعريف عربي) در ابتداي مدخل در
نظر گرفته نمي شود، ولي "الِ" وسط – كه در ابتداي كلمه دوم مي آيد (مانند بحرالروم)
– محاسبه مي شود. در حرف همزه كرسي آن – كه مطابق املاي كنوني فارسي غالباً "ي" است
– ملاك قرار مي گيرد.
- در برخي مقالات گاهي به مطلبي اشاره مي شود كه به
صورت مستقل در دانشنامه درباره آن مقاله نوشته شده يا نوشته خواهد شد. براي پرهيز
از تكرار و توضيح مجدد مطلب، مدخلهاي مرتبط به دو صورت مشخص مي گردد. اگر آن مدخل
در متن مقاله ذكر شده باشد، بالاي سمت چپ آن علامت (*) قرار داده مي شود و اگر مدخل
در مقاله ذكر نشده باشد، بين دو هلال به آن ارجاع مي شود. مثلاً در مقاله "باتوييان"
روي واژه هاي "سراي"، "چنگيزخان" و "ايلخانيان" ستاره گذاشته شده يا در مقاله "باب"
در داخل هلال به (← انسدادِ باب علم) ارجاع داده شده است. البته قرار بر اين نيست
كه تمام مدخل هاي موجود هر مقاله با ستاره مشخص شوند، بلكه اين قاعده براي مدخل
هايي است كه نسبت مستقيم با مقاله دارند يا ممكن است خواننده از وجود مقاله ذيل
آنها آگاه نباشد. بنابراين، كساني چون بيروني و ابن سينا و رازي – كه حتماً درباره
آنها مقاله نوشته خواهد شد و بارها در مقالات گوناگون از آنها نام برده مي شود –
ستاره بر روي نامشان نيست. همچنين گاهي به صوابديد مؤلف يا ويراستار بهتر است
خواننده براي تكميل اطلاعات، برخي مقالات ديگر را نيز بخواند. در اين موارد، غالباً
در پايان مقاله از ارجاع استفاده مي شود، بدين صورت: "نيز".
|