بنیاد دایرة المعارف اسلامی - دانشنامه جهان اسلام

 الدكتور عباس زریاب الخوئی

 ولد زریاب فی مدینة خوی وهی من توابع محافظة آذربیجان الغربیة عام 1918 عاش سنوات طفولته فی ظل احداث تاریخیة عصفت بالبلاد انذاك؛ فكانت مدینته كسائر المدن الشمالیة والشمالیة الغربیة الاخری للبلاد التی دخلها الجیش القیصری بهدف اسقاط الحركة الدستوریة ثم خرج منها بعد انتصار ثورة اكتوبر 1917 بعد ان احرقها وعبث بتراثها. ومنذ ذلك التاریخ اصبحت قابلیات زریاب وذكائه وحافظته محط اعجاب واستغراب قرائنه فی الدراسة. وبعد ان انهی زریاب الصف الاول من مرحلة الثانویة اضطر الی ترك الدراسة بسبب ضنك العیش ولكن بعد فترة توجه الی دراسة اللغة العربیة والعلوم الدینیة، فرحل الی مدینة قم لمواصلة دراسته. كما جاء فی مذكرة حیاة الدكتور زریاب انه مكث خمس سنوات فی المانیا لاستئناف دراسته والتحقیق فی مجال التاریخ والفلسفة والعلوم الاسلامیة، كما قضی سنتین فی امریكا فدرّس اللغة والادب الفارسی فی جامعة كالیفورنیا؛ وبعد عودته الی طهران اشتغل فی مكتبة مجلس الاعیان .


حصل الدكتور زریاب اضافة الی استاذیته فی جامعة طهران، علی عضویة عدد من المراكز والمؤسسات العلمیة فی داخل ایران وخارجها منها: الجمعیة الدولیة للاستشراق فی المانیا و المجمع الدولی للهیئات الایرانیة فی بریطانیا وجمعیة الفلسفة وهیئة امناء مؤوسسة ایران الثقافیة ومؤوسسة شاهنامة فردوسی و منتدی التاریخ . و فی عام 1994 فارق الدكتور زریاب الحیاه تارکا ثروة علمیة هائلة نذکر منها لاحقا.

مؤلفاته :
 

أ- الكتب :
-Der Bericht uber die Nach folger Timurs aus dem ta rich kabir des Gafar ibn Muhammad al_Husaini 1960 .
- (اطلس تاریخی ایران ) اطلس ایران التاریخی؛ باشراف حسین نصر و احمد مستوفی وعباس زریاب ، طهران 1971.
- (تاریخ ساسانیان ) تاریخ الساسانیین، طهران، اصدار الجامعة الحرة،1976.
- (آئینه جام ) مرآة الكاس، شرح لدیوان حافظ ، طهران ، اصدار علمی للنشر، 1989.
- سیرة رسول الله (ص)، الفصل الاول: من البدایة وحتی الهجرة، طهران، اصدار سروش، 1991.
- كتاب الصیدلة فی الطب، لابی ریحان بیرونی، تصحیح وتهمیش ومقدمة عباس زریاب، طهران، مركز النشر الجامعی، 1991.
- روضة الصفا، تالیف محمد بن خاوند شاه بلخی، تهذیب وتلخیص، الدكتور عباس زریاب، مجلدین ، طهران، اصدار العلمی للنشر؛1994.
 

ب – المقالات :
- ( صاحب بن عباد در نظر یك مخالف) صاحب بن عباد فی رای احد المعارضین، یغما، السنة 1، الرقم 3، خرداد 1327، ص 120-124.
- (كتابخانه مجلس شورای ملی ) مكتبة مجلس الشوری الوطنی، دانش، السنة 1، العدد 1 فروردین 1328ش، ص 25- 27، العدد 2، ص 92-93، الرقم 3، ص 132- 135.
- (قصیده ای از ابن سینا) قصیدة من ابن سینا، یغما، السنة 3، العدد4، تیر 1329ش ، ص 182- 186.
- ( یك مناظره در باره احكام نجومی ) مناظرة حول احكام التنجیم، مهر، السنة 8، العدد 6 شهریور 1331، ص 345- 347.
- (اسرار التوحید فی مقامات ابن سعید)، فرهنگ ایران زمین ، السنة 1، 1322ش، ص 287- 290.
- ( در استماع گمان) فی استماع الظن، مهر ، السنة 9 ، العدد 3 ، تیر 1332 ش، ص126- 128.
- ( كتاب جامع الحكمتین ) ، سخن، السنة 4، العدد 8 تیر 1332 ش، ص671- 674.
- (رساله در حقیقت سلسله موجودات وتسلسل اسباب ومسببات ) رسالة فی حقیقة سلسلة الموجودات وتسلسل الاسباب والمسببات، سخن ، السنة 4، العد د 1، مهر 1332 ش، ص 833 - 835.
- (مخارج الحروف)، سخن ، السنة 5، الرقم 5، تیر 1333 ش، ص480 – 481.
- ( تاریخ ادبیات در ایران) تاریخ الادب فی ایران، سخن ، السنة 5 ، العدد 7 مرداد 1333 ش، ص 566 – 567 .
- ( تاریخ مذاهب اسلام یا ترجمه الفرق بین الفرق) تاریخ المذاهب الاسلامیة او ترجمة الفرق بین الفرق ، سخن ، السنة 5 ، العدد 8 شهریور 1333 ش، ص647 – 648.
(داستان كشته شدن مجد الدین بغدادی) قصة مقتل مجد الدین البغدادی؛ یغما، السنة 7، العدد 12 اسفند 1333 ش، ص 544 – 548.
- (كتاب تاریخ افرنج از جامع التواریخ) كتاب تاریخ افرنج من جامع التواریخ ، سخن ، السنة 6 ، العدد 1، اسفند 1333 ش، ص89 – 99 .
- (مثنوی تحفة العراقیین)، سخن ، السنة 6، العدد 4، خرداد 1334 ش، ص 368 – 370.
- (مقدمه تحفه الخواطر وزبده النواطر او تحفه العراقیین) ، سخن ، السنة 6 ، الرقم 5 ، تیر 1334 ش، ص 464 – 466.
- ( قندیة)، سخن، السنة 6، العدد 8 مهر 1334 ش، ص 750 – 751.
- (دیوان عبد الواسع جبلی )، سخن، السنة 11، العدد 5، شهریور 1337 ، ص 608 – 609.
- (كتاب السموم ودفع مضارها)، راهنمای كتاب، السنة 1، العدد 4 شتاء عام 1337 ش ، ص 466 – 470.
- (اخلاق محتشمی) ، سخن ، السنة 11، العدد 7 آبان 1339 ش، ص 852 – 853.
- (دیوان شاه اسماعیل خطائی)، راهنمای كتاب، السنة 3، العدد 5 دی 1339 ش، ص 668 – 669.
- (رساله سه اصل) رساله ثلاثه اصول، راهنمای کتاب، السنة 4، العدد 10 دی 1340 ش، ص 935– 936.
- (غرر الحكم ودرر الكلم ) ، راهنمای كتاب ، السنة 5 ، العدد 1 فروردین 1341 ش ، ص 59 – 61.
- (انتقال علوم یونانی به علم اسلام ) نقل العلوم الیونانیة الی الاسلام، راهنمای كتاب، السنة 7، العدد 2 ، شتاء عام 1343 ش، ص 359 – 360 .
- ( تفسير قرآن پاك )، تفسیر القرآن الطاهر، یغما، السنة 19، العدد 2 ، اردیبهشت 1345 ش، ص57 – 63.
- (اهمیت دوره ساسانیان در تاریخ ایران، واهمیت منابع یونانی وسریانی برای این دوره ) اهمیة عصر الساسانیین فی تاریخ ایران، واهمیة المصارد الیونانیة والسریانیة لهذا العصر، مجموعة محاضرات ، ص 81- 90 .
- (تقی زاده آن چنان كه می شناختم ) تقی زاده الذی كنت اعرفه، (یادنامه تقی زاده)، فی ذکری تقی زاده ، نشره حبیب یغمانی، طهران 1349، ص 157 – 177.
- ( تاریخ نگاری بیهقی) كتابة بیهقی للتاریخ، مجلة كلیة الآداب والعلوم الانسانیة فی مشهد، العدد 7 شتاء عام 1350 ش، ص 860 – 771.
- (چند پاسخ در باره تاریخ ایران ) عدد من الاجابات حول تاریخ ایران، فرهنگ و زندگی، ویژه فرهنگ ایران، العدد 5 شهریور 1350 ش، ص 110 – 118.
- (سه نكته در باره رشید الدین فضل الله ) ثلاث ملاحظات حول رشید الدین فضل الله ، مجموعه محاضرات بحثیة، طهران 1350، ص 123 – 135.
- (مورخان ایران در دوره اسلامی ) مؤرخو ایران فی العصر الاسلامی، تاریخ تحول علوم در ایران ، طهران 1350 ، ص 170 –185 .
- (فردوسی وطبری)، ارمغانی برای زرین كوب، طهران، اصدار المدیریة للثقافة والفن فی لورستان، 1355 ش ، ص 1-9 . كما اعید نشر هذه المقالة فی مجلة یغما ، العدد 2 السنة 30، اردیبهشت 1335 ش، ص 65 -74 و سیمرغ ، العدد 4 ،اسفند 1355 ش، ص 103 – 114.
- (سوگند نامه جهان پهلوان )، قَسم بطل العالم، آینده، السنة 9، العدد 8 و9 ابان 1362 ش، ص613 – 617.
- (دیو مسلمان نشود، دیو سلیمان نشود) لم یصبح عفریت مسلما، لم یصبح عفریت سلیمان، آینده ، السنة 10 ، العدد 10 و11 دی – بهمن 1363 ش، ص651 – 654.
- (فتوحات همایون )، اعداد سیاقی نظام، مع مقدمة لعباس زریاب الخوئی، بررسیهای تاریخی، السنة 8، العدد 1و2 ،1352 ش، ص207 – 278.
- (در باره تاریخ وتحقیقات) حول التاریخ والدراسات، تلاش ، العدد 5، شهریور1354ش، ص20 – 22.
- (گفتگو با استاد تاریخ ) حوار مع استاذ التاریخ ، اجری الحوار عاصمی ، كاوه ، السنة 13 1354 ش، العدد 5، ص 18- 22.
- ( رسائل موجود از امیركبیر ) الرسائل المتوفرة من امیركبیر، امیركبیر ودار الفنون، طهران 1354 ش، ص164 – 178.
- (در باره كتاب) حول كتاب، كتاب وكتابخانه، طهران 1355 ش، ص 147 – 154.
- (در باره مجتبی مینوی) حول مجتبی مینوی، سخن ، السنة 20، العدد 1و2، فروردین – اردیبهشت 1356 ش، ص 118 – 119.
- (نام یكی از هفت خاندان بزرگ دوره پارتی وساسانی ) اسم احد سبع اُسر كبیر تعود للعصر البارتی والساسانی، مجله تاریخ، ج1، العدد 2 ربیع عام 1356، ص1-6.
- )افسانه فتح الحضر در منابع عربی وشاهنامه( ،اسطورة فتح الحضر فی المصادر العربیة والشاهنامة ، یغما ، السنة 30 ، (1356 ش) ، 642 – 653 .
- )جامعیت مینوی(، شمولیة مینوی ، خمس عشرة مقالة حول مجتبی مینوی ، طهران (1356 ش ) ، ص 55- 61 .
- )در باره محمد ابراهیم باستانی پاریزی(، حول محمد ابراهیم باریزی، راهنمای كتاب، السنة 20 ، (1356 ش ) ، ص 933 – 937 .
- )گفتگو با محمد تقی دانش پژوه(، حوار مع محمد تقی دانش پژوه ، راهنمای كتاب، السنة 21، 1357 ش ، ص 224 – 281 .
- )غزالی وابن تیمیة( ، الغزالی وابن تیمیة ، المعارف ، السنة 1 ، العدد 3 ، (آذر – اسفند 1363 ش) ، ص 57 – 79 .
- ملاحظاتی در باره سلسله بادوسپانیان طبرستان ، ملاحظات حول بادوسبانیو طبرستان ، تحقیقات اسلامی ، السنة 1 ، العدد 1 ، والسنة ه2 ، العدد 1 (1365 – 1366 ش ) ، ص 79 – 88 .
- سازمان اداری ایران در زمان حكومت الخانیان ، الجهاز الاداری فی ایران فی عهد الایلخانیین ، باستان شناسی وتاریخ ، السنة 1 ، العدد 2 ( ربیع – صیف عام 1366 ش ) ، ص 42 – 49 ؛ السنة 2 ، العدد 2 ( خریف – شتاء عام 1366 ش ) ، ص 29 – 39 .
- بداء در كلام اسلامی وملاحظاتی تازه در حل آن ، البداء فی الكلام الاسلامی وملاحظات جدیدة لحلها ، تحقیقات اسلامی ، السنة 2 ، العدد 2 (1366 ش) ، ص 18 – 30 .
- سخنی در باره منشأت قائم مقام ، كلمات حول منشآت قائم مقام ، ملحق خاص بالدكتور محمود افشار ، اصدار ایرج افشار وكریم اصفهانیان ، طهران ، بنیاد موقوفات الدكتور محمود افشار1366 ش ، ج3 ، ص 1431 – 1455.
- پارادوكسهای نظام ، بارادوكسیات نظام ، تحقیقات اسلامی ، السنة 3 ، العدد 1 و 2 ،1367 ش ، ص 1- 12.
- لعبت بازی، بازی خیال، شب بازی، لعبة اللعب، لعب الخیال، لیلة اللعب، كتاب سخن، طبعه صفدر تقی زاده، طهران، اصدرته دار علمی، 1368 ش، ص7 – 12.
- نکاتی درباره مقنع، ملاحظات حول المقنع٬ (هفتاد مقاله) سبعون مقاله٬ هدیة ثقافیة لدکتور غلام حسین صدیقی٬ طبعه یحیی مهدوی وایرج افشار٬ طهران٬ نشر اساطیر٬ 1369 ش ٬ ج1، ص81 – 92.
- مصاحبه با مجله دریچه گفتگو، حوار مع مجلة دریچه، العدد4، آذر 1370 ش٬ ص 24 – 26.
- گفتگو با دنیای سخن، حوار مع مجلة دنیای سخن٬ العدد 46، دی 1370 ش٬ ص 26-32.
- نگاهی تازه به مقدمه شاهنامه، نظرة جدیدة الی مقدمة الشاهنامة٬ ایران نامه٬ السنة 10 ٬ العدد 1 ، شتاء عام 1370 ش، ص 14 – 23 .
- درسوگ امید، فی ماتم امید٬ باغ بی برگی ٬ خاصة بذکری مهدی اخوان ثالث ( م.امید ) ٬ طبعه مرتضی خاکی٬ طهران1370 ش٬ ص 266 – 270.
- زمینه های تاریخی و اجتماعی بعثت، الارضیات التاریخیة و الاجتماعیة للبعثة٬ همشهری٬ السنة 1٬ العدد 31 ٬ دی 1371 ش.
- مرد دوهزار و بانصد ساله٬ رجل الالفین و الخمسمائه سنة٬ کتاب سخن٬ طبعه صفدر تقی زاده٬ طهران٬ دارعلمی للنشر٬ 1371 ش٬ ص 7-12.
- مصالح ایران که به میدان می آمد شعوبیه محض جلوه می کرد، مصالح ایران التی كانت تظهر بالساحة کانت تبدو شعوبیة محضة٬ دنیای سخن ٬ العدد 5 ٬ 1371 ش، ص 12-13.
- مقدمه بر دیوان آقاسی٬ مقدمة علی دیوان آقاسی ٬ تبریز 1371 ش٬ ص 5-8.
- باسخ ٬ نظر خواهی درباره فرهنگ گذشته و نیازهای امروز٬ رد ٬ استفتاء حول ثقافة الماضی ومتطلبات الیوم٬ هستی ، ربیع عام 1372 ش٬ ص 58-59.
- برجم دار فرهنگ ملی ایران در گذشت ؛ رحل حامل رایة الثقافة القومیة الایرانیة٬ دنیای سخن ٬ العدد 57 ٬ آبان 1372 ش٬ ص 58-59 .
- احوال از نظر شیخ مفید، شخصیات عبر عنها الشیخ المفید٬ مقالات فارسی کنگره جهانی هزاره شیخ مفید ٬ قم 1313 ش ٬ ص 209 -216.
- تاریخ نگاری در ایران، کتابة التاریخ فی ایران٬ تاریخ و فرهنگ معاصر ٬ السنة 3، العدد 3 و 4 ( خریف و شتاء عام 1383 ش ) ٬ ص 50-61 .
- دبیرستان، الثانویه ٬ نامه شهیدی ٬ طبعه علی اصغر محمد خانی ٬ طهران ٬ طرح نو ٬ ( 1374 ش ) ٬ ص 345 – 340 .
 

ج – مقالات فی الموسوعات :
1- الموسوعة الفارسیة ( الجزء الثانی ) :
- شکاکیت٬ شلایر ماخر٬ فریدریش٬ ارنست دانیل٬ الشیخیه٬ الشیعه٬ الصبّه٬ کثرت از وحدت ٬ عاقل ومعقول٬عالم٬ العرب٬ العقل٬ فارابی٬ فخر الرازی٬ فرشته٬ الفضیله٬ الفقه٬ الفلسفه٬ فلوطین٬ فیثاغورث٬ فیشته٬ قادسیه٬ القانون٬ قانونشناسی٬ القرآن٬ القرامطه٬ قربانی٬ قریش٬ قضاء و قدر٬ القیاس٬ القیامة ٬ کانت ایمانوئیل٬ کرامیة ٬ کرتیر٬ الاكراد٬ الكلام٬ گاه شماری٬ غنوستیسیسم ٬ لا ادریه٬ لا بشرط٬ لا ضرر ولا ضرار٬ لاک٬ لامتری٬ لایب نیتز٬ لحیان٬ لعان٬ لینین٬ لوتسه٬ لوکارتیوس٬ لیله القدر٬ ما بعد الطبیعه٬ ماتر یالیسم دیالکتیک٬ مارب٬ ماکسیم غورکی٬ مالبر انش٬ مانویت٬ مانی٬ مبادی یقینی برهان٬ مثل٬ مجرد٬ محمد ( ص )٬ مدرنیسم٬ مدینه٬ مذهب٬ مرابطون٬ مزدک٬ مشائی٬ معاویه٬ المعتزله٬ المغول٬ المقنع٬ مقولات٬ مکه ٬ ملا صدرا٬ موسی٬ موسی ابن میمون٬ مهر پرستی٬ نظام٬ النفس الزکیه٬ نو افلاطونی٬ نو کانتی٬ نیجه٬ وحدت وجود٬ هیغل٬ هیدغر.
2- موسوعة ایران و الاسلام :
آذر بیجان ( تکلمه )٬ آغاجی٬ اباالحسن .
3- ایرانیکا :
“ Bukayr B. Maham Marvazi, ”Encyclopaedia Iranica, vol.IV, London 1990, p.332
- "Chobanids," (with chales Melville), Encyclopawdia laranica, vol. V,
Costa Mesa 1992, pp.496 – 502.
4- الموسوعة الاسلامیة الکبری :
- آذربیجان، آرباخان، آسفی، آق سنقربریقی، آقوش اشرفی، آقوش افرم، آیاس باشا، آیواز، اباقاخان، ابراهیم بن سیار نظام ، ابلیس (في القرآن)، ابن تیمیة، ابن حجر، ابن راوندی، ابن فورك ، ابن مقفع، ابو سعید جورجان، احمدیلیان.
5- موسوعة التشیع :
- آبش خاتون، ابراهیم بن عبد الله المحض، ابن ابی الحدید، ابن اسحاق، ابوالاسود الدؤلی، ابو ذر الغفاری، ابو طالب بن عبد المطلب، ابو موسی الاشعری، احمد بن حبل، الامام علی بن ابی طالب امیر المؤمنین (ع) ، الامام حسن المجتبی (ع) ، الامام محمد الباقر (ع )، الامام الصادق (ع )، الامام الرضا (ع )، الامام الجواد (ع) ، الامام الهادی (ع) ، الامام المهدی (ع) .
6- موسوعة العالم الاسلامی :
- باب، بابا افضل، بابا فرج تبریزی، بابك خرمدین، بابل، بابلسر، بادوسبانیان، باران از نظر دانشمندان اسلامی، باروسما، باروسی، بازبدی، باطرقانی، باعربایا، باعیناثا، باغنوی، باقلانی ، باكالیجار، باكوئی، ابو عبد الله محمد، بالكان ] ترجمه از انگلیسی [ ، بانت سعاد، باندرمه]ترجمه از انگلیسی [ ، بانویة، ابو جعفر، بایزید بسطامی، بجكم ]ترجمه از انگلیسی [ ، بدعیة، برائت (2) ] ترجمه از انگلیسی [ ، بركوكیة، برهان ]ترجمه از فرانسه [، برهان تناهی ابعاد، بزیغیة (بزیعیة ) ، بِسنْی ] ترجمه از انگلیسی [، بشر بن معتمر، بقلیة یا نقلیة، بكریة، بكیر بن ماهان ، بلو ]ترجمه از انگلیسی [، بوسفر، تنگه ]ترجمه از انگلیسی [،
بیات (ترجمه از انگلیسی )، بیانیة، بیهسیة، حضالت ]ترجمه از انگلیسی[، سِكِسِك ابزه ]ترجمه از انگلیسی [
د – مقالات بلغات اجنبیة :
- "Ein Wideraufgefundnes Werk Abu Hayyan al-Tanhidis",A Lpccust,s
Leg, London 1962, pp. 246-250.
- "Struggle of Religious sects in the Ilkhanid Court", La persianel
Medioevo, Roma, Accademia Nazionale dei Lincei, 1971, p.p 465-466.

الترجمة :
 

أ – الكتب
- (تاریخ فلسفه ) ، تاریخ الفلسفة، فیل دورانت ]انجلیزی [ ، طهران ، (1335 ش – 1956 م) الطبعه 12 ، طهران ، دار علمی وفرهنگ للنشر ، طهران (1374 ش- 1995 م) .
- (لذات فلسفه )، متعة الفلسفة، فیل دورانت ]انجلیزی[، طهران، (1344 ش – 1965 م) ، الطبعه التاسعة، طهران، دارعلمی وفرهنگی للنشر، (1374 ش- 1995 م) .
- (تاریخ ایرانیان وعربها در زمان ساسانیان) ، تاریخ الایرانیین والعرب فی عهد الساسانیین ، تئودور نولدكه ]المانی[، طهران انجمن (جمعیة) آثار ملی ، ( 1358ش- 1979 م) .
- (دریای جان ) ، بحر الروح ، هلموث ریتر ]ترجم من الالمانیة [ ، بالتعاون مع مهر آفاق بایبردی ، طهران ، دار الهدی الدولیة ، (1374 ش- 1995 م) ،ج1 .
- (ظهور تاریخ بنیادی ) ، ظهور التاریخ الاساسی ، فرید یش ماینكه]المانی[ .
 

ب – المقالات:
- خوارزم قدیم یك مملكت افسانه ای، الخوارزم القدیمیین دوله اسطوریة ] انجلیزی[ ، یغما ، السنة 8 ، العدد 12،اسفند 1334 ش، ص 537 – 541.
- نسخه خطی فارسی بلخی اصطخری ، مخطوطة فارسیة لبلخی اصطخری ، بقام هانس فون مجیك، اصدار راهنمای كتاب ، السنة 8، ( شتاء عام 1344 ش- 1965م) ، ص5-7 .
- كتیبه اورارتو به خط میخی در ماكو ، مسلة اورارتو بالخط المسماری ، بقلم : گ .ر . مایر ، اصدار راهنمای كتاب ، السنة 8 ، (شتاء عام 1344 ش- 1965 م) ، ص69 – 71 .
- فریتزولف، هانس شر، ]المانی [ ، یغما ، السنة 28 ، (1354 ش – 1975 م) ، ص129 – 135.
- ایرانیون و عربها، الایرانیون والعرب ، تئودور نولدكه ، ]المانی [ ، آینده ، السنة 7 ، (1360 ش – 1981 م) ، ص 911 – 913 .
- (دیوانگان در آثار عطار ) ، المجانین فی اعمال العطار، هلموث ریتر ، ]المانیة [ ، معارف ، السنة 4 ، العدد 2 ، ( مرداد – آبان 1366 – 1987 م ) ، ص129 – 150 .